Biotechnologia w służbie pacjentom

środa, 21 wrzesień 2016

Leki biologiczne są stosowane w reumatologii już od około dwóch dekad. Są tematem gorących dysput lekarzy w czasie spotkań naukowych i równie często pojawiają się w rozmowach pacjentów, którzy poszukują nowoczesnych metod leczenia. Co kryje się pod tą enigmatyczną nazwą?

Zapalne schorzenia reumatologiczne są spowodowane zaburzeniami w układzie immunologicznym, które prowadzą do niszczenia różnych tkanek czy narządów przez komórki tego układu. Prawidłowo działający układ odpowiada za ochronę organizmu przed zakażeniami bakteryjnymi, wirusowymi, pasożytami, a także chroni przed rozwojem nowotworów. Jednak na skutek różnych nie do końca poznanych czynników (między innymi predyspozycji genetycznej, czynników infekcyjnych czy środowiskowych) dochodzi do skierowania komórek układu odpornościowego przeciwko własnemu organizmowi, czyli do rozwoju autoagresji. Badanie mechanizmów tej nieprawidłowej odpowiedzi immunologicznej doprowadziło do próby skonstruowania leków, które mogłyby w mniej lub bardziej wybiórczy sposób hamować tę reakcję.

Precyzyjnie w proces zapalny

Leki biologiczne to przeciwciała lub specjalnie skonstruowane cząstki, które uzyskuje się drogą inżynierii genetycznej, a których zadaniem jest właśnie wpływanie na układ odpornościowy w taki sposób, żeby osłabić proces niszczenia własnego organizmu. Z uwagi na metodę uzyskiwania nazwano je biologicznymi (są produkowane lub uzyskane z organizmów żywych), w przeciwieństwie do innych leków uzyskiwanych na drodze syntezy chemicznej (syntetycznych). Leki biologiczne pochodzące z organizmów żywych lub z ludzkiej krwi to np. heparyna, albumina czy streptokinaza. Są to leki pochodzenia naturalnego. Druga grupa obejmuje leki powstałe w procesach biotechnologicznych z użyciem komórek lub mikroorganizmów, do których zostają wprowadzone odpowiednie geny, czyli leki uzyskane metodą inżynierii genetycznej(1). Układ odpornościowy tworzą komórki oraz wybrane narządy, w których komórki te nabywają odpowiednich właściwości do prawidłowego funkcjonowania. Leki biologiczne wpływają hamująco na produkowane przez te komórki specjalne związki zwane cytokinami. Zadaniem cytokin jest regulowanie procesów zapalnych związanych z bezpośrednim i pośrednim oddziaływaniem komórek układu odpornościowego. Można powiedzieć, że leki biologiczne w sposób celowany działają na różnych etapach procesu zapalnego, prowadząc do jego zahamowania(1).

Wielorakie korzyści

Leki biologiczne stanowią istotny przełom w leczeniu chorób reumatycznych. Ich zastosowanie pozwoliło znacznie zwiększyć skuteczność leczenia takich schorzeń, jak: młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów, RZS, łuszczycowe zapalenie stawów czy zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa(2). Ma to ogromne przełożenie na jakość życia pacjentów. Długotrwałe fizyczne cierpienie związane z bólem stawów wpływa na psychikę chorych, zmniejsza zadowolenie z życia i produktywność pracy. Może prowadzić do inwalidztwa i przedwczesnej śmierci na skutek rozwoju różnych powikłań, zwłaszcza w zakresie serca i naczyń(1). Zastosowanie leków biologicznych w krótkim czasie pozwala na zmniejszenie objawów zapalenia stawów, co przekłada się na szybką poprawę jakości życia, powrót do pracy zawodowej, a także hamuje rozwój powikłań narządowych. Z leczenia biologicznego oprócz dorosłych osób korzystają też dzieci. Stąd bardzo istotne jest zastosowanie szczególnie w tej grupie skutecznego leczenia, które sprawi, że w przyszłości najmłodsi pacjenci będą mogli być aktywni zawodowo jak ich zdrowi rówieśnicy(2).

Który wybrać?

Poszczególne klasy leków różnią się pomiędzy sobą, ponieważ oddziałują na różne elementy układu immunologicznego w różny sposób. W związku z tym rodzi się pytanie, czy któryś z leków biologicznych ma przewagę nad innymi? W ostatnich latach ukazały się wyniki badań bezpośrednio porównujące wybrane leki biologiczne. W jednym z nich wykazano różnicę w skuteczności na korzyść jednego z leków, w innym oba leki miały podobną skuteczność(1). Trzeba jednak pamiętać, że leki te miały różne mechanizmy działania, różne drogi podania, stąd opieranie się na analizach wskaźników aktywności choroby ma na pewno duże znaczenie naukowe, natomiast w praktyce codziennej warto także zwrócić uwagę na inne aspekty, np. preferowany przez chorego sposób podawania leku przy podobnej jego skuteczności, co wiąże się z mniejszą liczbą wizyt w szpitalu w celu dożylnej jego aplikacji(2). Wydaje się, że wszystkie te leki wykazują podobną skuteczność i profil bezpieczeństwa, a ich działanie u poszczególnych chorych zależeć może od indywidualnej predyspozycji, tego jak długo i w jaki sposób pacjent choruje, jakie leki stosował dotychczas i jakie stosuje obecnie, zwłaszcza jeśli jest to metotreksat(2).

Ograniczenia leków biologicznych

Chociaż są to leki bardzo nowoczesne, to jednak nie dają one trwałego wyleczenia i nie są skuteczne u wszystkich chorych, długotrwałe utrzymywanie się remisji jest obserwowane u stosunkowo małej liczby pacjentów i oczywiście ich stosowanie może się wiązać z pewnymi działaniami niepożądanymi(2). Najczęstsze działania niepożądane obejmują powikłania związane z podawaniem leku, tj. reakcje skórne w miejscu aplikacji w przypadku środków podawanych podskórnie oraz reakcje związane z infuzją w przypadku zastosowania formy dożylnej medykamentu. Zazwyczaj reakcje te mają charakter łagodny, ale często prowadzą do zaprzestania leczenia danym preparatem. W celu zmniejszenia częstości reakcji poinfuzyjnych stosuje się przed wlewem leki przeciwhistaminowe oraz glikokortykosteroidy(3). U pacjentów leczonych biologicznie występują też dość często infekcje. Są to głównie zakażenia górnych dróg oddechowych, dróg moczowych czy wirusami z grupy Herpes. Znacznie rzadziej obserwuje się zakażenia o ciężkim przebiegu, które mogą prowadzić do zagrożenia życia. Szczególną grupę stanowią chorzy zakażeni wirusem zapalenia wątroby typu B, u których leczenie biologiczne jest przeciwwskazane z uwagi na możliwość reaktywacji wirusa i gwałtowny przebieg zapalenia wątroby. W trakcie leczenia biologicznego może także dojść do rozwoju zakażeń oportunistycznych oraz gruźlicy, co wynika ze specyficznego działania leków biologicznych – zwłaszcza z grupy inhibitorów TNF-α, dlatego przed włączeniem do leczenia stosowane są odpowiednie procedury diagnostyczne w celu uniknięcia tych powikłań. Kolejnym ważnym zagadnieniem są choroby nowotworowe, które mogą wystąpić u leczonych lekami biologicznymi. Wykazano, że w przypadku stosowania leków biologicznych częściej obserwuje się rozwój nowotworów układu chłonnego, chociaż wiadomo, że sama choroba podstawowa (RZS) sprzyja wystąpieniu tego schorzenia(4). Ryzyko rozwoju innych nowotworów wydaje się nie być zwiększone, wyjątek stanowią raki skóry, które spotyka się częściej u pacjentów leczonych biologicznie – nie dotyczy to czerniaka skóry(5).

Dostępność ciągle niewielka

W Polsce leki biologiczne dostępne są dla pacjentów w ramach programów lekowych w reumatologii. Dostępność do nich jest jednak znacznie ograniczona. W przypadku RZS, które jest najczęstszym zapalnym schorzeniem reumatologicznym, szacuje się, że tylko ok. 1,5 proc. pacjentów otrzymuje to leczenie. Jest to znacznie poniżej tego, co obserwuje się w innych krajach zarówno w Europie, jak i poza nią(1). Wynikać to może z licznych procedur związanych ze specyfiką programów lekowych oraz z dużymi nakładami finansowymi, których wymaga to leczenie, co może stanowić istotne obciążenie dla finansowania ochrony zdrowia. Niemniej wydaje się niezwykle ważne, aby mimo różnych przeszkód dostrzec, że mając w rękach skuteczne narzędzie, jakim są niewątpliwie leki biologiczne, mogące zwiększyć produktywność osób chorych, można zmniejszyć liczbę nowych niepełnosprawnych, którzy przecież także będą wymagali należnych im świadczeń finansowych. Warto zwiększyć dostępność i finansowanie tego leczenia, bo w przyszłości zaowocuje to dłuższą aktywizacją zawodową nie tylko wśród dorosłych, ale też najmłodszych pacjentów(1). O korzyściach w życiu osobistym pacjentów tylko wspomnę, bo codziennie w drzwiach gabinetu spotykam się z ludźmi, u których stosuję leki biologiczne – uśmiech, zadowolenie i radość z życia pozwalające im zapomnieć o chorobie, są dla mnie wystarczającym wskaźnikiem skuteczności tych środków.

 

1.Bachanek O., Mitura J., Pawlikowski J., Dostępność i ograniczenia w stosowaniu leczenia biologicznego w Pols ce. Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu 2015; Tom 21, nr 3: 266–271.
2. Kucharz E.J., Jak porównać leki biologiczne stosowane w reumatologii? Reumatologia 2014; 52, 2:112–119.
3. Borysewicz K., Nowak B., Bezpieczeństwo podawania leków biologicznych w odniesieniu do zmian narządowych i zakażeń. [w:] Wiland P. red. Leczenie biologiczne chorób reumatycznych. Poznań: Termedia Wydawnictwa Medyczne; 2009, 168–176.
4. Nowak B., Borysewicz K., Bezpieczeństwo leczenia biologicznego w aspekcie ciąży, zabiegów chirurgicznych, szczepień i chorób nowotworowych. [w:] Wiland P. red. Leczenie biologiczne chorób reumatycznych. Poznań: Termedia Wydawnictwa Medyczne; 2009, 189–193. 
5. Kamangar F., Neuhaus I.M., Koo J.Y., An evidence-based review of skin cancer rates on biologic therapies. J Dermatol. Treat 2012; 23 (4): 305–315.

dr n. med. Maciej Lewicki

ilustracja: Zofia Zabrzeska