Gdy choruje cały organizm

poniedziałek, 02 luty 2015

Wbrew potocznym opiniom, często nawet samych chorych, RZS to nie tylko zapalenie stawów, ale choroba układowa całego organizmu. Uświadomienie sobie tego jest krokiem milowym w zrozumieniu choroby i podstawą skutecznej terapii. Zachęcamy Was do szerszego spojrzenia na RZS i dzięki temu oswojenia się z różnymi jej symptomami.

Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) jest chorobą, która jednoznacznie kojarzona jest z zajęciem stawów, tymczasem w jej przebiegu obserwuje się także występowanie zmian pozastawowych, powikłań układowych oraz tych związanych z chorobami serca i naczyń. Z tego powodu tak ważne jest szersze spojrzenia na tę chorobę i świadomość, że dotyka ona całego organizmu. Dzięki temu lepiej zrozumiemy również samą terapię i siebie samych jako osoby dotknięte RZS.

Rozpoznaj jej oblicza

Przyczyny RZS nie są do końca poznane, wiadomo jednak, że w powstawaniu zapalenia stawów istotny udział mają przeciwciała, które są skierowane między innymi przeciwko antygenom tkanek budujących staw. Choroby, w których organizm wytwarza przeciwciała skierowane przeciwko własnym antygenom, noszą nazwę chorób autoimmunologicznych. RZS należy zatem do grupy takich chorób. Przeciwciała te są głównie produkowane przez zmienioną wskutek zapalenia błonę maziową stawu, która u zdrowych osób pełni rolę ochronną i odżywczą dla tkanek budujących staw. Działanie nieprawidłowo produkowanych przeciwciał nie ogranicza się jedynie do uszkadzania stawów. Podobieństwo antygenów innych tkanek oraz pewne nieswoiste reakcje z ich udziałem mogą dotyczyć także innych narządów.

RZS należy do grupy układowych zapalnych chorób tkanki łącznej, a tkanka ta znajduje się nie tylko w obrębie stawów, ale jest także obecna w innych, praktycznie wszystkich narządach, np. w skórze, płucach, sercu, nerkach. Stąd wniosek, że w RZS nie chorują tylko stawy, ale cały organizm. Jednym z objawów zajęcia innych tkanek niż stawy są guzki reumatoidalne. Guzki te przeważnie są zlokalizowane pod skórą, typowo w okolicach mięśni prostowników i w pobliżu miejsc narażonych na ucisk. Nietypowa lokalizacja guzków może dotyczyć okolicy kości krzyżowej, potylicy, trzonów kręgów, narządów wewnętrznych, tj. płuc, serca czy ośrodkowego układu nerwowego. Guzki te są z reguły niebolesne, ale w pewnych lokalizacjach, np. w obrębie palców rąk, mogą utrudniać wykonywanie codziennych czynności. Występowanie guzków prognozuje cięższy przebieg choroby, w związku z tym u tych chorych wskazane jest jak najszybsze zastosowanie nowoczesnej i skutecznej terapii.

Atak na układ oddechowy

W RZS występują także zmiany w układzie oddechowym. Jedną z manifestacji może być zapalenie opłucnej. Wysięk w jamie opłucnej jest najczęstszym płucnym objawem, który stwierdza się w RZS. Występuje u około 2-3 proc. chorych, pojawia się najczęściej w okresie zaostrzenia zmian stawowych i cofa samoistnie. Jest uważany za jedyne powikłanie, które około 9 razy częściej występuje u mężczyzn. Przebiega zazwyczaj bezobjawowo, ale może mu towarzyszyć ból opłucnowy, gorączka, duszność. Guzki reumatoidalne występujące w płucach są podobne do tych występujących w skórze, wymagają jednak różnicowania z nowotworami. Zwykle są one zlokalizowane obwodowo, mogą ulegać powiększeniu, zanikać lub pozostawać bez zmian. W miejscu guzka może wytworzyć się jama, czasem guzki mogą powodować odmę opłucnową. Jeżeli występowaniu płucnych guzków reumatoidalnych towarzyszą zmiany pylicze, określa się ten związek jako zespół Caplana. Oprócz pyłu węglowego mogą go powodować inne substancje, tj. krzem czy azbest. Guzki w zespole Caplana, mimo ich powiększenia do dużych rozmiarów, zwykle nie powodują dolegliwości i nie zaburzają funkcji płuc, co sprawia, że najczęściej nie wymagają leczenia.

Serce w centrum uwagi

Należy pamiętać, że RZS sprzyja wystąpieniu przyspieszonej miażdżycy i choroby niedokrwiennej serca. Związek między zwiększoną umieralnością chorych na RZS w porównaniu ze zdrową populacją był przedmiotem wielu badań prowadzonych na różnych grupach. Szacuje się, że w RZS umieralność z powodu chorób serca i naczyń jest zwiększona około dwukrotnie. Dlatego niezwykle istotna jest edukacja chorych w celu eliminacji takich czynników ryzyka, jak: palenie papierosów, niewyrównane nadciśnienie tętnicze czy współwystępowanie otyłości i cukrzycy.

Dodatkowo właściwie prowadzone leczenie pozwala na zapobieganie wystąpieniu tych powikłań poprzez zahamowanie stanu zapalnego, który nie dotyczy tylko stawów, ale całego organizmu. Jednym z powikłań, które może się rozwinąć u chorych na RZS jest także amyloidoza. Polega ona na odkładaniu się w obrębie różnych narządów specyficznego białka włókienkowego zwanego amyloidem. Białko to występuje u człowieka wyłącznie w stanach patologicznych. W RZS amyloid najczęściej odkłada się w nerkach i z czasem może spowodować zaburzenia ich funkcji, a następnie ich niewydolność. Obecnie prowadzi się badania nad nowymi lekami, których zadaniem jest niedopuszczenie do tworzenia się włókien amyloidu, co prowadzi do zahamowania odkładania się złogów amyloidu w narządach i zapobiega dalszemu ich uszkodzeniu.

RZS i niedokrwistość

Do zaburzeń hematologicznych obserwowanych często w RZS należy niedokrwistość. Najczęściej ma ona charakter niedokrwistości związanej z chorobami przewlekłymi i jest spowodowana przez zwiększoną produkcję białka hepcydyny, która powstaje w wątrobie pod wpływem interleukiny-6 – czynnika uwalnianego przez komórki uczestniczące w procesie zapalnym (makrofagi). Hepcydyna powoduje zmniejszenie wchłaniania żelaza w jelitach i hamuje jego uwalnianie z komórek magazynujących (m.in. makrofagi). Prowadzi to do zmniejszenia zaopatrzenia erytrocytów w żelazo i produkcji hemoglobiny, a w konsekwencji do rozwoju niedokrwistości. Interesujące jest, że niektóre leki stosowane w leczeniu chorych na RZS poprzez zahamowanie interleukiny-6 powodują normalizację stężenia hemoglobiny i ustąpienie niedokrwistości. Zwiększona liczba płytek krwi obserwowana w RZS ma charakter wtórny, ponieważ towarzyszy przewlekłemu procesowi zapalnemu. Z reguły liczba płytek krwi nie przekracza 600 x 109/l i zwiększa się wraz z liczbą zajętych stawów, ulega nasileniu przy zajęciu innych narządów w RZS, może także stanowić wskaźnik aktywności zapalenia, gdyż wraz ze zmniejszeniem stanu zapalnego liczba płytek krwi ulega normalizacji.

Powyższe informacje nie wyczerpują wszystkich rodzajów zmian narządowych, jakie mogą wystąpić u chorych na RZS. Mają one za zadanie jedynie zasygnalizować, że RZS nie jest chorobą wyłącznie uszkadzającą stawy, ale chorobą ogólnoustrojową, która poprzez zajęcie istotnych życiowo narządów obniża jakość życia i może je skrócić. Rolą lekarza jest takie prowadzenie leczenia, aby osiągnąć remisję, która wiąże się z ustąpieniem bólów i obrzęków stawów, powrotem ich funkcji, a pacjentowi pozwala na prowadzenie normalnej aktywności życiowej. Z kolei chorzy na RZS powinni prowadzić zdrowy, aktywny tryb życia, aby zapobiegać rozwojowi otyłości, nadciśnienia tętniczego i choroby niedokrwiennej serca. W ten sposób zarówno lekarz, jak i pacjent wspólnie osiągną wyznaczony cel, jakim jest zahamowanie uszkodzenia stawów i rozwoju powikłań w innych narządach w przebiegu tej choroby.

dr n. med. Maciej Lewicki, jest asystentem na oddziale reumatologicznym III Śląskiego Szpitala Reumatologiczno-rehabilitacyjnego im. gen. Jerzego Ziętka w Ustroniu. Swoje zainteresowania zawodowe koncentruje na zastosowaniu leków biologicznych w leczeniu układowych zapalnych chorób tkanki łącznej ze szczególnym uwzględnieniem reumatoidalnego zapalenia stawów, łuszczycowego zapalenia stawów i tocznia rumieniowatego układowego.